شايد دو سالي بود كه قصد داشتم به كاخ گلستان سربزنم و از اين كاخ ديدن كنم و هر بار به يك علتي نميشد. حتي يك بار رفتم و به درب بسته كاخ برخوردم. مدتي پيش موقعيتي پيش آمد و از اين كاخ ديدن كردم.
در اين پست قصد دارم مختصري درمورد كاخ گلستان و چند بخش از آن بنويسم و در پست هاي آتي به معرفي بقيه بخش ها بپردازم.

مجموعه کاخ گلستان، یادگاری به جای مانده از ارگ تاریخی تهران محل اقامت شاهان سلسله قاجار و از زیباترین و کهنترین بناهای پایتخت دویست ساله ایران می باشد. این بنا روزگاری همانند نگینی در میان این ارگ می درخشید .

سابقه تاریخی ارگ سلطنتی که محدوده مکانی تاریخی آن را در شمال خیابان و میدان امام خمینی (سپه) در سمت غرب خیابان خیام، در شرق خیابان ناصر خسرو و در جنوب خیابان پانزده خرداد و میدان ارگ تشکیل می دهد، به روزگار صفویه باز می گردد .

شاه طهماسب اول صفوی (930-984) نخستین پادشاهی بود که در سفرهای خود به قصد زیارت مقبره حضرت عبدالعظیم دستور داد بارویی به طول یک فرسخ به دور قصبه تهران احداث شود. پس از او شاه عباس صفوی در قسمت شمالی حصار طهماسبی چهار باغ و چنارستانی احداث نمود که بعدها دیوار بلندی گرد آن بنا کرده و عمارات مقر سلطنتی را در داخل آن ساخته، ارگ نامیدن .

در اواخر عهد صفوی تهران گاهی مقر موقت در بار شاهان صفوی قرار می گرفت و حتی شاه سلیمان (1077-1105) کاخی در این شهر برای خود بنا نهاد. ولی امروز اثری از بناهای دوره صفوی باقی نمانده است .

کهنترین بناهای موجود در مجموعه گلستان، ایوان تخت مرمر و خلوت کریمخانی متعلق به دوران کریمخان زند است. وی در نبرد های خود بر ضد محمد حسن خان قاجار در سال 1172 تهران را مرکز اردوکشی خود قرار داد و پس از پیروزی در این جنگ در دیوانخانه قدیم تهران که در زمان شاه سلیمان ساخته شده بود بار عام داد و با عنوان وکیل الرعایا حکومت ایران را در دست گرفت.

به فرمان او در تابستان همان سال حصار ارگ مجددا احیاء شد و یک دست حرمخانه و خلوتخانه و عمارت دارالحکومه در داخل آن بنا گردید و در تابستان سال بعد (1173) که اردوی خود را به چمن سلطانیه (زنجان) منتقل نمود. دستور داد یک دست عمارت خاصه و دیوانخانه بزرگ به سبک ساسانی و باغی در جنب آن بنا نمایند .

پس از مرگ کریمخان زند در 1193 آغا محمد خان قاجار در 1200 تهران را به پایتختی برگزید، ولی به دلیل لشکر کشیهای دائمی کمتر در مقر حکومت خود به سر می برد، و برای عمارت و آبادانی چندان فرصت نداشت . تا آنکه فتحعلی شاه در سال 1211 بر تخت سلطنت ایران جلوس کرد، از آن زمان به بعد با گسترش دستگاه اداری و تشریفات سلطنتی بناهای متعددی در داخل ارگ تهران عمدتا در زمان فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه قاجار احداث شد .

در دوران رضا شاه پهلوی، بخشهای بزرگی از ارگ تهران، از جمله حصار دور آن، سردر باب عالی، ساختمان دفتر استیفا، نگارخانه، تکیه دولت، نارنجستان، باغ گلشن و ساختمانهای اندرونی تخریب شد. محل سکونت شاه به سعدآباد وسپس در دوران محمد رضا شاه پهلوی به نیاوران منتقل و مجموعه گلستان به محل پذیرایی از میهمانان خارجی تبدیل گردید.پس از انقلاب مجموعه گلستان همچون اغلب عمارات سلطنتی دیگر بصورت موزه در آمد تا همگان بتوانند از آن دیدن کرده و از تماشای زیباییهای حاصل فکر و دست هنرمندان و صنعتگران ایرانی بهره برند.

بخشهای مختلف این مجموعه در حال حاضر عبارت است از:

ایوان تخت مرمر، خلوت کریمخانی، اتاق موزه (تالار سلام) و حوضخانه آن، تالار آینه ، تالار عاج یا سفره خانه ،تالاربرلیان یا سفره خانه،تالاربرلیان یا تشریفات، ساختمان کتابخانه، عمارت شمس العماره، عمارت بادگیر و حوضخانه وسیع آن، تالار الماس، کاخ ابیض، چادر خان

خلوت كريم خاني : در گوشه شمال غربی محوطه گلستان، ديوار به ديوار تالار سلام، بنایی سر پوشيده وستوندار بصورت ايوان سه دهنه ای وجود دارد كه در مركز آن حوض جوشی ساخته شده و پيشتر از اين آب قنات شاه از ميانه حوض مي جوشيده است. اين قسمت از كاخ گلستان كه جلو خان يا خلوت کریمخانی ناميده مي شود. چنانچه از نامش پيداست، از بناهای دوره كريمخان زند است و قسمتی از خلوت خانه وی به شمار می آمده است.

اين بنا ظاهرآ در سال1173 هـ.ق احداث گرديده و در زمان ناصرالدين شاه، كه بنای جديد تالار سلام ساخته مي شده است، قسمت اعظم آن تخريب گرديده و امروزه تنها بخشی از آن باقی مانده است.

قبلآ ميانه اين بنا حوضی كوچك وجود داشته كه آب قنات شاهی از آب نمای اين حوض بيرون می‌آمده ودر باغ جاری می‌شده.اين بنا خلوت کریم‌خانی نام دارد و در گذشته بخشی از اندرون خانه وی به شمار می‌رفته است.

در اين محل نيز يك تخت مرمرين قرار دارد كه بسيار كوچكتر‌ و ساده‌تر از تخت مرمر اصلی است. معروف است كه ناصرالدين شاه اين گوشه كاخ گلستان را بسيار دوست داشته و اغلب در اين محل خلوت می کرده و قليان می‌كشيده. ضمن آنكه سنگ قبر ناصرالدين شاه بعد از جابه جایی های فراوان سر انجام در همين محل نگاهداری می‌شود.

ايوان تخت مرمر، روح ظريف هنرمند ایرانی با استعانت از هنرهای معماری، نقاشی، سنگتراشی، کاشی کاری، گچبری، آئينه کاری، خاتم سازی، منبت کاری و مشبك سازی، در وسط کاخهای سلطنتی قديم ومجموعه دلپسند، ترکیبی بديع و بنائی زيبا بوجود آورده كه شايد كمتر بتوان نظیر آنرا در جای ديگر يافت.
ايوان يا تخت جایگاهی است كه مراسم سلام وبارعام طبقات مختلف مردم درمقابل آن برگزار مي شده است .
به نظر می‌رسد عمر بعضی از قسمتهای تخت مرمر كه از بناهای دوره زنديه می‌باشد، از ساير بناهای موجود در كاخ گلستان بيشتر باشد.
در سال 1221 هـ.ق فتحعلی شاه به حجاران وسنگتراشان معروف اصفهانی امركرد تا از سنگ مرمر زرد يزد تختی بسازند تا هميشه در وسط ايوان نصب ومستقر گردد. اين تخت كه از 65 قطعه مرمر بزرگ و كوچك تشكيل يافته، میرزابابای شیرازی نقاشباشی آن را طراحی كرده، و سرپرستی حجاری به عهده استاد محمدابراهيم اصفهانی بوده است.
معماری و تزئينات اين ايوان در دوره فتحعلی شاه وناصرالدين شاه تغييرات زیادی كرد تا به شكل امروزی درآمد.
اين ايوان در دوره قاجار محل به تخت نشستن پادشاهان وبرگزاری مراسم و اعياد رسمی بود. آخرين مراسم رسمی كه دراين ايوان برگزار شد، تاجگذاری رضاخان در سال 1304 بود.

مدتي پيش به تهران رفته بودم و طبق عادت هميشگي قصد داشتم وقت آزادم را با ديدن مكان هاي تاريخي اين شهر سپري كنم. فكر ميكنم روز يك شنبه بود قصد داشتم آن روز به ديدن كاخ گلستان و موزه ايران باستان بروم. پس از مدتي سر از ميدان توپ خانه در آوردم و به سمت موزه ايران باستان حركت كردم در راه به موزه هاي مختلفي ازجمله موزه ارتباطات، موزه پست و … رسيدم و خوشحال گفتم كه امروز كلي موزه ميبينم و كلي روز مفيدي دارم.
در بين راه سر دري ديم كه خيلي برام جالب بود و ميخواستم ببينم اينجا كجاست. پريسوجو كردم و فهميدم اسم اينجا باغ ملي است. با ورود به اين مكان اصلا باورتون نميشه كه اينجا تهرانه. به موزه ايران باستان رسيدم و فهميدم كه به به روز هاي يك شنبه روز تعطيل موزه هاست و روز هاي دوشنبه روز تعطيل كاخ موزه ها و با اين حساب تنها ميتونستم از باغ ملي و كاخ گلستان ديدن كنم.
در اين پست مختصري درمورد باغ ملي و تجربيات من از بازديد از اين محل را خواهيد خواند.

سردر باغ ملی طی سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۴ ش‌، به عنوان دروازه ورود به میدان مشق‌، که محوطه‌ای نظامی و در اختیار قشون بود، احداث شد. مدتی پس از ساخت دروازه‌ فکر ایجاد اولین باغ عمومی شهر تهران به نام باغ ملی ،در اراضی داخل میدان مشق‌، مطرح و طرح آن تهیه شد و به اجرا درآمد و نام دروازه میدان مشق به سردرباغ ملی تغییر یافت‌. باغ ملی چند سالی بیش‌تر به جا نماند و در محوطه آن وزارت امور خارجه‌، کتاب خانه ملی و موزه ایران باستان را ساختند. اما نام این باغ بر سردر میدان مشق باقی ماند و مردم سردر باغ ملی را به عنوان نماد تاریخ معاصر تهران و معماری خاص تهران قدیم می‌شناسند.
این بنا کار استاد جعفر خان معمار کاشانی است‌. سفت کاری‌هایش توسط استاد اسماعیلی‌، ستون‌ها به دست استاد کریم منیژه و کاشی‌های آن نیز توسط مرحوم استاد خاک نگار مقدم ساخته شده است‌.

در نمای خارجی‌، بر کتیبه کاشی‌کاری سردر، اشعاری از ندیم الملک به چشم می‌خورد. سردر دارای نقوش کاشی‌کاری شده با نقش دو شیر که تاجی را در میان گرفته‌اند، پلنگ‌، شیر و خورشید و مسلسل است‌.
سردر دارای یک سواره‌رو و دو پیاده‌رو در طرفین آن است‌ که هر سه آن‌ها دارای دروازه‌های چدنی است‌. دروازه‌های چدنی بنا نیز در قورخانه تهران توسط استاد محمد علی کرمانی‌، از صنعتگران بنام‌، ساخته شده است‌.
اداره کل میراث فرهنگی استان تهران برحسب وظیفه قانونی حفظ میراث فرهنگی‌، با مشارکت شهرداری منطقه ۱۲ ،درصدد است با آزاد سازی و مرمت دروازه‌ها سنگ فرش این محوطه را به شکل اولیه احیا کند.
از میدان مشق قدیم تهران ،که در زمان خود از بزرگ‌ترین میدان‌های (نظامی‌) تهران بود، امروزه اثری نمانده و فقط سردر زیبایی از آن دوران باقی مانده است‌.
سردر باقی مانده از آن دوران ،اگرچه در زمان پهلوی اول تجدید شده‌، در نوع خود تنها بنای سبک دروازه‌ای کلاه فرنگی به جا مانده از گذشته تهران است‌ که آن را در زمره بناهای تاریخی خاص و در خور توجه قرار می‌دهد. این بنای تاریخی دارای سه چشمه دروازه دار و دو لنگه آهنی (فولاد برنج‌) است که حکم ورودی وخروجی پادگان نظامی را داشته که محل مشق و تمرین و مانور سربازان بوده است‌ و در زمان خود از بهترین مصالح (سنگ‌، آجر، چوب‌، آهن و برنز)، به بهترین شکل معقول و کارا ساخته شده است‌.
این بنای زیبا که یادآور دروازه‌های دوازده گانه تهران قدیم است‌، از جنبه‌های مختلف معماری‌، نظامی‌، تاریخی‌، فرهنگی‌ و زیبایی شناختی و… قابل بررسی است‌. این میدان در زمان فتح‌علی شاه قاجار (۱۲۱۲تا۱۲۵۰ق) بنیاد نهاده و در دوره ناصرالدین شاه (۱۲۶۴ تا۱۳۱۳) تجدید بنا شد و توسعه یافت که در سال۱۲۷۸، به اهتمام محمد حسین خان سپهسالار، به صورت میدانی مربع شکل درآمد و دیواری با طاق‌های آجری گرداگرد آن ایجاد شد و دارای دروازه‌ای زیبا با یک درب دو لنگه و دو طاق نمای مسدود مجاور آن به صورت پخی‌، بر شمالی خیابان و میدان سپه (امام خمینی فعلی‌) ،گردید، که گاهی ناصرالدین شاه از بالای آن به تماشای مشق نظامیان مشغول می‌شد.
موقعیت مکانی سردر، با توجه به قراین و بررسی طرح‌ها و نقشه‌های تهران زمان ناصرالدین شاه‌، به احتمال قریب به یقین بر شمالی خیابان سپه‌، در محدوده بانک سپه تا کوچه پست، بوده است و در سال‌های بعد، در ۱۲۸۰، بنایی به شیوه معماری روسی در شمال غربی آن ساخته شد که مرکز قزاق خانه دولتی بود.
اما در پایان دوران قاجار به این میدان کم‌تر اهمیت داده شد و مورد بی مهری‌های زیادی قرار گرفت‌. به طوری که به میدانی بلااستفاده مبدل گشت و حتی به نظافت و پاکیزگی آن توجه نشد. اما در نخستین سال‌های وزارت جنگ پهلوی اول‌ ابتدا قسمت غربی میدان به باغ و سپس بناهای دیگر به باغ ملی تبدیل شد و سردر بزرگ الماسیه را ،که در قورخانه ساخته شده بود، برای آن در نظر گرفتند و بر سردرباغ ملی نصب گردید. هم چنین نیم تنه رضا پهلوی که به دستور سردار اعتماد، رئیس کل قورخانه ،ریخته شده بود در سال۱۳۴۰ ق‌، بر بالای سردر قرار گرفت که تا آخر دوره پهلوی دوم پا بر جا بود. این نیم تنه در دوران انقلاب سرنگون و به احتمال قریب به یقین در فضای باز بانک ملی مقابل سردر دفن گردیده است‌. به این ترتیب‌، به غیر از مرمت جزیی بر روی کلاه فرنگی و رطوبت زدایی ناقص در پی بنا، تغییری جز تخریب ناشی از رطوبت و عدم توجه نداشته است‌.

این میدان که سربازخانه مرکزی در آن واقع بود و نظامیان در آن مشق نظام می‌کردند، از شمال به خیابان سرهنگ سخایی (سوم اسفند سابق‌)، از شرق به خیابان فردوسی (علاء الدوله سابق‌) و از غرب به خیابان سی تیر (قوام السلطنه سابق‌) ختم می‌شود. به طور کلی از ابتدای شمالی خیابان سپه (باغ شاه یا سپه سابق‌) در محدوده میدان مشق قرار داشت که بناهای کنونی اداره پست (شامل موزه وزارت پست و تلگراف و تلفن‌)، شهربانی کل کشور (نیروی انتظامی فعلی‌)، وزارت امور خارجه‌، موزه ملی ایران (موزه ایران باستان سابق‌)، موزه و کتاب خانه ملی ملک‌، اداره کل ثبت اسناد و املاک کشور، و بنای اولیه شرکت ملی نفت (ساختمان شماره ۳ وزارت امور خارجه فعلی‌) را در بر می‌گرفت‌ به طوری که سردر فعلی بین ساختمان پست خانه (در محل حاضر موزه وزارت پست و تلگراف و تلفن‌) و بنای قدیمی شرکت ملی نفت (ساختمان شماره ۳ وزارت امور خارجه فعلی‌) قرار دارد و به عبارتی در محل تلاقی خیابان ملل متحد و خیابان امام خمینی (سپه سابق‌) قرار دارد.
بنا به نوشته‌ای ،در سفرنامه جکسن ، این محوطه که از بزرگ‌ترین میدان‌های نظامی تهران بوده‌ در حدود ۴۰۰ متر طول و عرض داشته است‌. در دوره خاکی بودن میدان‌ کودکان نیز در آن جا بازی می‌کردند. در سال‌های بعد مکان تمرین دوچرخه و موتور سیکلت و مانند آن بود به گونه‌ای که دو پسر بچه انگلیسی در آن‌جا آن قدر نمایش دوچرخه سواری دادند تا سرانجام آن را رواج دادند. میدان هم چنین جایی بود برای پرواز بالن‌ها و نشان دادن آن به مردم و باز در این میدان بود که اولین بار وسیله‌ای به نام طیاره به هوا فرستاده شد. در زمان جنگ بین الملل اول نیز نخستین هواپیمایی که در ایران به زمین نشست‌ در میدان مشق بود که مردم تهران سه روز تمام به دیدن آن می‌رفتند.
ویژگی دیگر میدان مشق آن بود که زمستان‌ها و هنگام برف ریزان‌ شیخ شوریده‌ای می آمد و چون برف سطح میدان را می‌پوشانید و رفت و آمد در آن کم می‌شد، او که ظاهراً دارای اختلال حواس و باطناً از هنرمندان و هوشمندان بود، پارویی به دست می‌گرفت و بر روی برف تمرین خط درشت می‌کرد و با این عمل خود نام میدان مشق را به نوعی تأیید می‌کرد.
میدان مشق هم چنین محل به دار آویختن میرزا رضا عقدایی‌، فرزند ملاحسین‌، معروف به میرزا رضا کرمانی‌، قاتل ناصرالدین شاه درسال ۱۳۱۴ ق‌، است‌. مراسم اعدام وسط میدان مشق با حضور ۵۰۰۰ نفر انجام شد. می‌گویند جسد وی دو روز بر دار ماند.
بنای سردر از نظر معماری نیز ،مانند دیگر بناهای هم عصر خود، از سبکی خاص پیروی کرده که به سبک رضا خانی مشهور است‌. این سبک در معماری ایران ،که تلفیقی از معماری دوران‌های مختلف تاریخی ایران و سبک‌های اروپایی است‌، در هر بنایی به شیوه‌ای خاص اعمال شده‌ به طوری که هم ترکیب و تقلید به وضوح قابل تشخیص است‌؛ به خصوص در بناهای میدان مشق‌، از جمله بنای موزه ایران باستان (۱۳۱۲تا۱۳۱۶ ش‌) به سبک ساسانی و به تقلید از طاق کسری و ایوان مداین‌، بنای کاخ شهربانی (۱۳۱۱تا۱۳۱۴)، به سبک هخامنشی‌، بنای کاخ وزارت امور خارجه (۱۳۱۲تا۱۳۱۶)، به سبک هخامنشی و به تقلید از دستگاه زرتشت در نقش رستم و بنای سازمانی ثبت اسناد و املاک (۱۳۱۳تا۱۳۱۴)، با تلفیقی از سبک معماری هخامنشی‌، ساسانی‌، اسلامی و اروپایی که به روشنی قابل تشخیص است‌. استفاده یا تقلید از سبک‌های معماری ایران باستان با قالب و عملکرد امروزی از مشخصه‌های بارز این دوره به شمار می‌رود.

در مورد سردرباغ ملی‌، تلفیق سبک ایرانی اروپایی به خصوص در کاشی کاری و کلاه فرنگی به طور مشخص اجرا شده و به طور کلی ترکیب و تقلید آن براساس معماری امروزی قالب‌گیری شده است‌.
پی بنا و پایه و شال ستون‌های هشت گانه سنگی و بدنه بنا و ساق ستون‌ها آجری است و قسمت بالاتر سردر کاشی کاری است به رنگ‌های لاجوردی‌، فیروزه‌ای‌، کرم‌، زرد، قهوه‌ای‌، طلایی‌، قرمز، سفید و سبز با طرح‌های اسلیمی‌، مسلسل‌، صحنه نبرد، تخریب قلعه به وسیله توپ‌، رضاخان با تفنگ شصت تیر، دو فرشته پیروزی‌، پرچم ایران‌، تفنگ شصت تیر، گلوله توپ به شکل هرم (هرم ۲۱ عددی‌)، طرح سه بعدی نوری‌، پلنگ و اشعار و آیات قرآن و اسمای اهل بیت به صورت کتیبه زیر کلاه فرنگی‌.
بیش‌تر کاشی کاری‌ها به ویژه پرچم ایران‌، گلوله‌های توپ و مسلسل اکثرا‌ کار حاج حسین کاشی کار است و نقوشی چون رودخانه‌، پلنگ و خانه روستایی بی گمان از کاشی کاری دروازه قدسی میدان مشق اقتباس شده است‌.
این بنا دارای سه ورودی است‌. سردر دوره ناصرالدین شاه دارای یک ورودی دو لنگه است که به صورت دو لنگه در آهنی و طرح‌های برنز کاری شده شامل طرح‌های گل و مرغ شبیه اژدها یا پرنده خیالی هما، طرح اسلیمی‌، شیر و خورشید، و سر شیر است که به شکل زیبایی مشبک کاری شده است‌. در بالای درهای ورودی نیز طرح‌های طبل‌، پری‌، تاج‌، تبرزین‌، شمشیر، نیزه‌، شیپور، توپ و گلوله به چشم می‌خورد. هم چنین‌ در بالای دو ورودی کناری به شکل حصیری آجر کارهای طرح و خیلی زیبا به کار گرفته شده است‌.
این بنا دارای ۲ نمای بیرونی و درونی است‌. نمای بیرونی (خ امام خمینی‌) از هشت ستون آجری به صورت جفت تشکیل شده است که در اطراف ورودی‌های سه گانه‌، نسبت به دیگری به اندازه یک قطر ستون عقب نشینی دارد یعنی در اطراف هر در از چهار ستون دو تای آن کمی عقب‌تر قرار گرفته‌اند که به جهت سایه و روشن نور جلوه‌ای خاص به بنا داده است‌.
پهنای دروازه باغ ملی از شرق به غرب کم‌تر از ۲۷ متر است‌. این پهنا در گذشته به خاطر وجود دو اتاق بازرسی یا نگهبانی، واقع در سمت شرق و قسمت غرب بنا، بیش‌تر هم بوده است (حدوداً ۴۵ متر). این دو اتاقک، با توجه به تصاویر اولیه میدان مشق‌، دارای عرضی هم چون دروازه‌های هلالی و البته با ارتفاع کم‌تر از قسمت‌های مجاور خود بود. بعدها اتاق غربی قسمتی از بنای شرکت نفت ایران و انگلیس و اتاق شرقی به بنای اداره پست تهران متصل شد و بعد از آن نیز تخریب گشت‌.
نمای درونی ،به استثنای ستون‌ها، تفاوت چندانی با نمای بیرونی ندارد. از نقوش و طرح‌های نمای داخلی می‌توان به صحنه تسخیر تهران در کودتای ۱۲۹۹، دروازه و برج و باروهای تهران (احتمالاً دروازه قزوین‌)، نقوش تمام قد لژیون قزاق در دو طرف ورودی اصلی‌، و نقوش فرشته پیروزی که کم و بیش از حجاری‌های طاق بستان اقتباس گردیده است‌، اشاره کرد.
سردر باغ ملی علاوه بر نقاره‌زنی‌، دیده بانی و دروازه تردد نظامی‌، در واقع حکم بنای یادبود فتح تهران در کودتای سوم اسفند سال۱۲۹۹ ش توسط رضاخان را دارد که در کاشی‌کاری بدنه سردر به وضوح قابل مشاهده است‌.از جمله تخریب برج و بارو با گلوله‌های توپ‌، رضاشاه در حال تیراندازی‌، دو فرشته پیروزی و کتیبه‌ها، همه نشانه‌هایی از فتح و پیروزی در کودتای سال ۱۲۹۹ و تسخیر تهران است‌.
به طور کلی‌، کتیبه‌های سردر باغ ملی شامل ۴۵ کتیبه روی کاشی و دو کتیبه فلز کاری به صورت نیم برش دایره و دیگری در قسمت بیضی شکل بالای سردر اصلی است‌.
کتیبه‌های نمای درونی شامل کتیبه‌های اشعاری در بالای دروازه‌های کوچک است‌. بالای هر دروازه کوچک شش کتیبه اشعاری وجود دارد و البته در سمت غربی به علت تعبیه ناودان و حذف پلکان قرینه شرقی‌، دو مورد آن تا حدی مخدوش شده است‌. بالای هر دروازه کوچک‌، سیزده کتیبه اشعاری کاشی کاری موجود است‌، اما کتیبه‌های انتهایی قسمت غربی و شرقی بنا به علت ساخت بناهای اداره پست و شرکت نفت مخدوش و تخریب شده است‌. این کتیبه‌ها به صورت کمربندی دور بنا و در قسمت عرضی آن هم امتداد داشته که با ساخت بناهای مجاور مخدوش شده است‌.
کاشی کار بنا حاج حسین کاشی کار و اشعار کتیبه‌ها از ندیم الملک صنعتگر و محمد علی کرمانی است.