مدتي پيش يك روز صبح به سرم زد كه برم كاشان، اطلاعات لازم را از اينترنت در آوردم و فردا صبح راهي كاشان شدم.
در اين پست مختصري درمورد خانه هاي تاريخي كاشان و تجربيات من از بازديد از اين مكان ها را خواهيد خواند.
خانه تاريخي طباطبائي در نزديکی خانه تاريخی بروجردی در محله سلطان امير احمد خانه با شکوهی وجود دارد و به خاطر اينکه سنگ بنای اين خانه را شخصی به نام حاج سيد جعفر طباطبايی نطنزی بنا نهاده است به خانه طباطبايی موسوم و مشهور گرديده است.
اين خانه در زمينی به مساحت 4730 متر مربع و در حدود سال 1250 قمری با مهارت و هنرمندی معمار معروف کاشانی استاد علی مريم احداث گرديده است.
اين خانه مشتمل بر چهار صحن و حياط می باشد که حياط مرکزی متعلق به قسمت بيرونی و دو حياط متعلق به اندرونی و يک حياط متعلق به خدمه بوده است.
قسمت اندرونی: شامل اتاق پنج دری ساده در مرکز و دو حياط در دو طرف آن و دارای سرداب هايی که بادگير ها هوارا در آن جريان می دهند که اين قسمت محل سکونت خانواده مرحوم طباطبايی بوده است.
حياط ضلع شمال غربی بزرگتر و تعداد اتاق های آن بيشتر می باشد و دارای سرسرای پذيرايی مجزايی است. در زير قسمت اندرونی مخصوصاً اتاق مرکزی ، سرداب بزرگی قرار دارد که دارای مشخصات منحصر به فرد خود است و به علل مختلف از جمله : وجود بادگير ،سقف ضربی ، نوع مصالح به کار رفته در بدنه ، دو جداره بودن بدنه ،وجود حوضی که قبلاً در مرکز سرداب بوده، اختلاف ارتفاع با سطح کوچه حدود 8 تا 10 متر ، نسيم خنکی که از سطح حوض حياط مرکزی وارد زير زمين می شود ؛ همه اين عوامل باعث شده تا به خصوص در فصل تابستان 15 تا 20 درجه اختلاف دما بين زيرزمين و بيرون آن مشاهده شود.
قسمت بيرونی: شامل تالار بزرگ (اتاق شاه نشين) در مرکز با نورگيرها و پنجره های مشبک رنگی و پنجره های کناری دو جداره که عمودی باز و بسته می شود . اين اتاق دارای تزيينات نقاشی و آيينه کاری و گچ بری های جالب از جمله پنجره های مشبک گچی است که همچون پارچه توری ظريفی به نظر می رسد . در دو طرف اتاق شاه نشين اتاق های گوشواره بنا شده است در جلوی اتاق شاه نشين ، ايوانی با آيينه کاری و گچبری های جالب ديده می شود.
در طرفين تالار بزرگ دو حياط خلوت و نور گير به صورت قرينه يکديگر احداث شده است که دارای تابلو های بديع نقاشی می باشند و از نفايس آثار هنری اين ديار به شمار می آيند. اسناد و قراين نشان می دهد که هنرمند بزرگ و نقاشباشی در بار ناصرالدين شاه قاجار يعنی ميرزاابوالحسن غفاری کاشانی ملقب به صنيع الملک با مالک خانه دوستی نزديک و مراوده خانوادگی داشته است لذا به احترام دوستی که با مرحوم طباطبايی داشته در اجرای گچ بری ها و ترسيم نقاشی های اين خانه نظارت داشته است. و اين مطلب ارزش و اعتبار تزيينات خانه طباطبايي را بسيار افزايش می دهد.
حياط خدمه: شامل اتاق های خدمه ، زيرزمين خدمه، آشپزخانه و اصطبل زمستانی و تابستانی می باشد که تعدادی از اتاقهای خدمه از بين رفته است.
آب خانه از دو رشته قنات دولت آبادی و نصرآبادی تأمين می گرديد است . خانه طباطبايی دارای 5 درب ورودی می باشد که ورودی اصلی به دو ورودی اندرونی و بيرونی در قسمت هشتی تقسيم می گردد. علت پيچ و خم های راهرو های ورودی جهت شکستن اختلاف ارتفاع و نداشتن ديد مستقيم است.
خانه تاريخي بروجردي ها در محله سلطان اميراحمد کاشان واقع است. اين خانه توسط بازرگاني به نام حاج سيدحسن نطنزي در حوالي سال 1275 قمري در دوره قاجاريه ساخته شده است. چون صاحب خانه مال التجاره از بروجرد وارد ميکرده، لذا به حاج آقا حسن بروجردي مشهور شده و خانهاي هم که متعلق به وي بوده است به خانه بروجردي موسوم گرديده است.
معمار اين خانه يکي از نوابغ معماري کاشان و از طراحان معروف ساختمان به نام استاد علي مريم بوده است که در ايجاد دو بناي تاريخي ديگر کاشان، يکي خانه تاريخي طباطبائي (در نزديکي خانه بروجردي) و ديگري تيمچه امينالدوله (واقع در بازار) نقش داشته است.
اين خانه شامل دو قسمت بيروني و اندروني است و محلي که فعلا در معرض ديد عموم است قسمت بيروني اين خانه است. در بدو ورود به خانه واردهشتي ورودي خانه ميشويم که درب ورود به قسمت اندروني خانه هم در اين هشتي قرار گرفته است، پس از آن از راهروي نسبتا طولاني و شيبدار گذشته و وارد حياط ميشويم، در کنار اين راهرو ايوان شمالي خانه قرار دار، در قسمت شمالي ايوان يک پنج دري واقع است که محل پذيرائي مهمانان بوده و دوطرف آن دو اطاق بهار خواب قرار دارد که به علت نور مناسب و گرماي زياد، بيشتر در زمستان مورد استفاده قرار ميگرفته، ديوار بيروني اطاقهاي اين ايوان و نيز داخل اطاق پنجدري با گچ بريهاي بسيار ظريف با طرح گل و مرغ زينت يافته است. در داخل حياط يک حوض بزرگ و باغچههاي وسيع در اطراف آن قرار دارد. در قسمت شمال شرقي، مطبخ (آشپزخانه) قرار گرفته، در قسمت شرقي بنا اتاقها و ايوانهاي سرپوشيدهاي به چشم ميخورد که در جلو و ايوانها پلههايي جهت رفتن به سردابها (زيرزمينها) ساخته شده است، اين سردابها در جبهههاي مختلف بنا واقع است که به وسيله بادگيرهايي بلند هواي آنها تهويه و خنک شده و قابل استفاده در هواي گرم تابستان بوده است. در روبرو يعني در قسمت جنوبي بنا، تالار سرپوشيدهاي به چشم ميخورد که بر پيشاني آن ميتوان هنرنمايي استادکار ايراني را نظارهگر بود، بطوري که منافذ مشبکي که جهت تهويه هواي تالار در اين قسمت تعبيه گرديده با گچ بري جالب و ديدني در آميخته و دلربائي ميکند. در بام تالار نيز نورگيرها و بادگيرهاي فوقالعاده جالب و منحصر به فرد خودنمائي مينمايد که از نظر طرح و اجرا در زمره آثار بديع معماري سنتي است.
تالار بزرگ سر پوشيده که محل برگزاري اعياد و مراسم سوگواري بوده است شامل يک ايوان که داراي سقف بلندي است در جلو و يک قسمت شاهنشين در انتهاي تالار که از قسمتهاي ديگر مرتفعتر بوده تزئينات خاصي است و نيز تالارهايي در دو طبقه در جنبين آن ديده ميشود. سقف تالار با طرح بسيار زيبائي گچبري و مقرنس کاري و رنگآميزي گرديده است. سقفها و بدنه داخلي سرپوشيده و تالارهاي جنبي آن با نقوش گل و مرغ و شکارگاه و حيوانات گچبري و يا نقاشي و يا با خط خوش تابلوهايي زيبا آفرينش شده است، به خصوص روي ديوارهاي شاهنشين تصاويري از پادشاهان قاجار در تابلوهايي ديواري خودنمايي ميکند. نقاشيهاي اين بنا در شيوه هاي متنوع و با رنگ و روغن و آبرنگ و زير نظر هنرمند نامدار نقاشي ايران در دوره قاجاريه مرحوم ميرزا محمدخان غفاري کاشاني ملقب به ” کمال الملک ” ترسيم گرديده است و طرحهاي گچبري اين خانه نيز با نظارت اين استاد بزرگ تهيه و به انجام رسيده است. باتوجه به گچبريهاي قسمتهاي مختلف اين خانه، به خصوص پنجرههاي مشبک گچي داخل اطاق بزرگ که از کمال ظرافت به پارچه توري شباهت دارد به مرتبه ذوق و هنر اين هنرمند ايراني و ديگر استادکاران و معمار اين خانه واقف ميگرديم.
جالب است بدانيم که مرحوم حاج آقا حسن بروجردي براي فرزندش سيدمهدي از دختر مرحوم حاج سيدجعفر طباطبائي خواستگاري مينمايد و خانواده طباطبائي شرط موافقت با ازدواج را ساخت خانهاي آبرومند و درخور شأن عروس خانم قرار ميدهند و به همين خاطر حاج آقا حسن از همان معماري که خانه طباطبايي را ساخته است دعوت ميکند که اين خانه را بسازد.
از ميان چند خانه اي كه در كاشان ديدم به نظرم اين خانه از زيبايي بيشتري برخوردار است. هم اكنون يك تيم متشكل از بيش از 20 نيرو فعال از سوي ميراث فرهنگي در حال مرمت اين بنا هستند و با توجه به جديتي كه من در اين نيرو ها ديدم. بايد منتظر روزهاي روشني براي اين خانه زيبا باشيم.
حمام تاريخي سلطان امير احمد اين مجموعه از قديمي ترين حمام هاي ايران به شمار ميرود كه در نزديکی خانه تاريخی بروجردی در محله سلطان امير احمد قرار دارد. كارشناسان آثار باستاني، از آثار به جا مانده دوران قبل از زلزله سال 1192 هجري قمري كاشان، قدمت اين حمام را به دوران
سلجوقيان منصوب مي دانند وليكن بناي فعلي بازمانده دوران قاجاريه مي باشد
مجموعه خانه عباسیان در خیابان علوی، محله سلطان امیر احمد واقع شده و در حدود سال 1245 ه. ق. به وسیله پدربزرگ آیت الله علوی ساخته شده است. چند سال بعد، حاج سید محمد ابراهیم علوی بروجردی، پدر آیت الله علوی (تاجر چینی و بلور) این مجموعه را توسعه داد و بعد از فوت او این خانه به فرزندش آیت الله علوی، معروف به آقا سید محمد باغ به ارث می رسد.
مجموعه خانه های تاریخی عباسیان به تحقیق و طبق نظر نخبه ترین کارشناسان معماری، جزو برجسته ترین آثار معماری اسلامی و یکی از نامزدهای دریافت جایزه بهترین بناهای مسکونی ایران اسلامی است. این مجموعه مشتمل بر 5 حیاط و گودال باغچه بوده که پس از مرگ مالک اولیه به مرور از هم تفکیک و به صورت 5 باب خانه مستقل از هم درآمد. در سال های اخیر با همت و تلاش مسولان ذیربط 4 باب از 5 باب خانه خریداری و بازسازی شده است.
از 4 باب خانه خریداری شده، دو واحد آنها به صورت طرح معمول معماری بافت قدیم کاشان یعنی گودال باغچه و یکی از آنها به صورت دو طبقه با حیاط مسقف و چهارمی که در اصل باغچه بوده است به صورت حیاط سنتی است.
خانه های عباسیان به لحاظ معماری، دارای طرحی بسیار قوی و غنی و از نظر تزئینات گچبری و نقاشی و کاربری تزئینات معماری اسلامی نظیر رسمی بندی، یزدی بندی، کاربندی، قطاربندی، مقرنس و مشبک در اوج زیبایی و ظرافت می باشد.
خانه تاریخی عامری ها یکی از قدیمی ترین خانه های کاشان است که قدمت آن به دوران زندیه می رسد. البته وضعیت فعلی این بنا مربوط به دوران قاچار بوده که به وسیله سهام السلطنه عامری بازسازی گردیده است.
این مجموعه دارای هفت حیاط است که چهار حیاط به صورت بیرونی، اندرونی، مهمان خانه، حیط خدمه و سوارکاران نظامی مورد استفاده قرار می گرفته و در سه حیاط دیگر نیز بستگان نزدیک سهام السلطنه سکونت داشته اند. این خانه دارای حمام اختصاصی زنانه و مردانه جدا از هم می باشد.
پس از سهام السلطنه، حیاط های بیرونی و اندرونی در اختیار فرزند وی، ابراهیم خلیل خان عامری و بقیه ساختمان ها به افراد دیگر این خاندان تعلق گرفت و به مرور زمان برخی از حیاط ها تفکیک و به افراد دیگر فروخته شد.
طرح، معماری، شکوه و تزئینات جالب این مجموعه و ایوان ها و حوضخانه ها و زیر زمین ها و حیاط های گودال باغچه، این مجموعه را در ردیف یکی از دیدنی ترین بناها قرار داده است.
پتانسيل هاي كوير ورزنه
